İcarə gəlirlərinin mənbəyi
Əmlak üzrə icarə gəlirləri əmlak sahibinin (bina, tikili və s.) əmlak icarəsi şəklində aldığı gəlirdir. İcarəyə götürülmüş obyektin istismarı prosesində nə əmək qüvvəsindən, nə də kapitaldan istifadə etmir. Əslində icarə, sahibinə əvvəllər, bu mülkiyyət obyektinin əldə edilməsinə və ya yaradılmasına sərf etdiyi vəsaitin qaytarılmasını təmin edir.
İcarənin digər növü təbii obyektlərlə (torpaq, yerin təki, meşələr, su) bağlıdır. Bu zaman icarə haqqı əmək və kapital şəklində böyük xərclər tələb etməyən təbii obyektin istismarından əldə edilən əlavə gəlirdir.
Hər iki halda icarəyəverən icarə haqqı formasında gəlir əldə edir ki, bu gəlirlər də vergitutma obyektidir.
Vergi Məcəlləsinin 124-cü maddəsinin tətbiqində əsas məqsəd daşınan və daşınmaz əmlak üçün icarə haqqından gəlirlərin hansı formada vergiyə cəlb olunduğunu müəyyən etməkdir. Mövzunu iqtisadçı ekspert İsmayıl Bağırov vergiler.az saytına şərh edir.
Vergi Məcəlləsinin 124.1-ci maddəsində göstərilir ki, daşınan və daşınmaz əmlak üçün icarə haqqından gəlir Vergi Məcəlləsinin 13.2.16-cı maddəsinə uyğun olaraq Azərbaycan mənbəyindən əldə edilmişdirsə, ödəmə mənbəyində 14 faiz dərəcə ilə vergi tutulur.
Həmin maddə həmçinin fiziki şəxslərə məxsus yaşayış sahələrinin fiziki şəxslərə kirayəyə verilməsi ilə bağlı məslələrə aydınlıq gətirir. Belə ki, bu halda 14 faiz deyil, 10 faiz vergi dərəcəsi tətbiq olunur. 10 faiz vergi dərəcəsi mehmanxanalar və mehmanxana tipli obyektlərdə yerləşən yerləşmə vasitələrinə aid edilmir.
Əgər İcarə (kirayə) haqqı vergi ödəyicisi kimi uçotda olmayan fiziki şəxs tərəfindən ödənilərsə, icarəyə (kirayəyə) verən özü və ya onun təyin etdiyi vergi agenti bu 14 faiz (icarəyə münasibətdə) və ya 10 faiz (kirayəyə münasibətdə) dərəcə ilə vergini ödəyir. Eyni zamanda Vergi Məcəlləsinin 33-cü və 149-cu maddələrinə uyğun olaraq vergi uçotuna alınmaqla bəyannamə verilməlidir.
Qeyd edək ki, Vergi Məcəlləsinin 124.3-cü maddəsinə əsasən, daşınan və daşınmaz əmlak üçün hüquqi şəxslərə (rezident müəssisələrə və ya qeyri-rezidentlərin daimi nümayəndəliklərinə) ödənilən icarə haqqından ödəmə mənbəyində vergi tutulmur.
Fiziki şəxslərin icarə gəlirləri
Misal 1: Fərz edək ki, A fiziki şəxs icarəyə verən, B fiziki şəxs isə icarəyə götürəndir (icarəçi). Bu halda, Vergi Məcəlləsinin 124.1-ci maddəsinin tələblərini rəhbər tutaraq ilk novbədə aşağıdakılar dəqiqləşdirilməlidir:
- bu daşıbar əmlakdır yoxsa daşınmaz?
- krayə münasibətidir ya yox?
- mehmanxana yaxud mehmanxana tipli obyektlərdə yerləşən yerləşmə vasitəsidirmi?
Həmçinin fiziki şəxslərin vergi statusundan asılı olaraq aşağıdakı mümkün hallar da nəzərdən keçirilməlidir:
- A və B fiziki şəxslərinin heç biri vergi ödəyicisi deyil.
Bu halda, Vergi Məcəlləsinin 33-cü və 149-cu maddələrinə uyğun olaraq, icarəyə kirayəyə) verən özü yaxud onun təyin etdiyi agent vergi uçotuna durur və illik gəlir vergisi bəyannaməsi təqdim edir.
- A vergi ödəyicisi deyildir, B isə vergi ödəyicisidir.
Bu halda, A fiziki şəxsin vergi uçotuna durmasına və hər hansı bəyannamə verməsinə ehtiyac yoxdur. Vergi Məcəlləsinin 150.1.6-cı maddəsinə əsasən, A fiziki şəxsin icarə gəlirindən vergini ödəmək B fiziki şəxsin vəzifəsinə aid edilmişdir.
- A və B fiziki şəxslərin hər ikisi vergi ödəyicisidir.
- A vergi ödəyicisidir, B isə vergi ödəyicisi deyil.
Bu halda, icarə gəlirindən vergini A fiziki şəxsi özü ödəyir və Vergi Məcəlləsinin 149-cu maddəsinə uyğun olaraq müvafiq bəyannaməni vergi orqanlarına təqdim edir.
Hüquqi şəxsləri icarə gəlirləri
Misal 2: Fiziki şəxs özünə məxsus yaşayış evini ayda 200 manata hüquqi şəxsə icarəyə vermişdir. Hüquqi şəxs icarə haqqından 14 faiz, yəni 28 manat ödəmə mənbəyində vergi tutur və fiziki şəxsə ayda 172 manat ödəyir. Fiziki şəxsin bu gəliri bir daha vergiyə cəlb olunmur. Fiziki şəxs həmin evi vergi ödəyicisi olmayan şəxsə (tələbəyə, digər kirayəçiyə) 200 manata icarəyə verdikdə ondan ödəmə mənbəyində vergi tutulmur. Yəni icarəçi vergi ödəyicisi olmadığından ödəmə mənbəyində icarə haqqından vergi tutmur. Bu halda, icarə haqqı alan fıziki şəxs özü vergi orqanında vergi uçotuna alınaraq əldə etdiyi gəlirdən aylıq 28 manat (200 x 14% = 28 manat) olmaqla illik 336 manat (28 x 12 = 336 manat) gəlir vergisi hesablamalı və hesabat ilindən sonra mart ayının 31-dən gec olmayaraq vergi bəyannaməsini vergi orqanına təqdim etməlidir.
Misal 3: 2020-ci ilin əvvəlində A müəssisəsi aylıq 3.000 manat olmaqla binasını B müəssisəsinə icarəyə vermişdir. Bu halda, B müəssisəsi aylıq 3.000 manat icarə haqqını A müəssisəsinə ödəyir və mənbədə heç bir vergi tutmur. A müəssisəsi illik icarə haqqı məbləğini (3000 x 12 = 36.000) 2020-ci ilin mənfəət vergisi bəyannaməsinə daxil edərək mənfəət vergisinə cəlb etməlidir.
Göründüyü kimi, icarə gəlirinin tutulması forması icarə münasibətlərindən asılıdır. Odur ki, belə gəlirlərin vergiyə cəlb edilməsi zamanı diqqətli olmalı, hər bir hal diqqətlə araşdırılmalıdır.
