İstehsala məsrəflərinin uçotu və məhsulun maya dəyəri kalkulyasiyasının metodları

posted in: Uncategorized | 0

Müəssisələr məsrəflərinin uçotu və məhsulun maya dəyəri kalkulya­siyasının normativ, si­fa­riş, mərhələ və sadə metodlarından istifadə edirlər.

Uçotun normativ metodu bir qayda olaraq kütləvi və seriyalı məhsullar istehsal edən müxtəlif xa­rak­terli mürəkkəb istehsal strukturuna aid olan isteh­sal sahələrində istifadə olunur. Bu metod üzrə müəs­si­sə­nin ayrı-ayrı sexlərində istehsal olunmuş məhsullara sərf olunmuş normativ və faktiki məsrəflər uçota alınır.

Normativ uçotun vəzifəsi xammal, mate­ri­­al, əmək və maliyyə ehtiyat­la­rı­nın müəssisədə səmərəsiz istifadə olunmasına imkan verməmək, istehsalatda möv­­cud olan daxili imkanların aşkara çıxarılmasına şərait ya­ratmaqdan iba­rət­dir. Onun əsasında məhsul vahidinə dü­şən iş vaxtı, xammal, material və pul vəsaiti məsrəf­lə­ri­nin əsaslandırılmış normaları və bu normalardan kənar­laş­ma­ların müəyyən olunması durur.

İstehsal olunan məh­sul üzrə faktiki sərf olunan məsrəflər müəyyən olun­muş normalarla müqayisə olunur, fərq olunduqda, onun səbəbləri müəyyənləşdirilir.

Normativ metodunun tətbiqinin ən mühüm şərt­lə­rin­dən biri məsrəflərin cid­di qaydada normalaşdırılması və cari normadan asılı olaraq hər bir məmu­lat üçün qa­baqcadan ayın əvvəlinə normativ kalkulyasiyanın tərtib edilməsidir.

Normativ metodun tərbiqi zamanı müəssisələr plan, normativ və hesabat kalkulyasiyalarından istifadə edi­rlər. İstehsal məsrəflərinin normativ metodunun xü­su­­­siy­yətlərindən biri də sərf olnunan məsrəflər üzərində ilkin və cari nəzarətin aparılmasına əsaslı imkanlar ya­ran­masıdır.

Sifariş me­todu fərdi və xırda seriyalı istehsalatda tətbiq edilir.

Belə ki, bu metod binaların və gəmilərin ti­kin­tisində, iri həcmli maşın və avadanlıqların isteh­sa­lın­da tətbiq olunur. Əgər müəyyən sifarişlərin ye­ri­nə ye­ti­ril­məsi uzun vaxt tələb edirsə, belə halda si­fa­riş­lə­rin müəyyən mərhələlər üzrə yerinə yetirilməsi müəyyən­ləş­dirilir. Bu məqsədlə uçotda hər bir sifariş üzrə ana­litik hesab açılır və ona xüsusi şifr təhkim olunur. Sifariş üzrə sərf olunan bü­tün məsrəflər müəyyən olunmuş şifr üzrə uçotda əks olunur. Sifariş ta­ma­milə yerinə yetirilənə qə­dər görülmüş işlər üzrə uçotda əks olunmuş məsrəflər bitməmiş istehsal kimi qiymətləndirilir. Yekun hesabat kalkulyasiyası sifariş tam yerinə yetirildikdən sonra tər­tib olunur. Beləliklə sifariş formasında hə­ya­ta ke­çi­ri­lən hesabat kalkulyasiyası sifariş üzrə bütün işlər ta­ma­mi­lə icra olun­duqdan sonra tərtib olunur.

Sifariş üzrə hazır məhsulların sifarişçiyə təhvil veril­məsi qaimə, akt və digər sənədlərlə rəsmiyyətə salınır.

Məsrəflərin uçotu və maya dəyəri kalkulyasiyasının mərhələ meto­du ilkin xammalın, yarımfabrikatların ardıcıl olaraq bir mər­hələdən başqa mərhələyə ve­rilməsi yolu ilə məhsulun istehsal olunduğu kütləvi istehsal sa­hə­lə­rin­də tətbiq olunur. Bu metod toxuculuq, gön-dəri, kim­ya, qara metallurgiya, tikinti materialları istehsal edən sa­hələrdə geniş istifadə olunur. Belə müəssisələrdə nəinki hazır məhsul, həm də ilkin və aralıq yarımfabrikatlar kalkulyasiya et­mənin obyekti hesab olunur. Mərhələ metodunda məs­rəflərin əksər hissəsi əvvəlcə sexlər yaxud mərhələ üz­rə, sonra isə onların daxilində məhsul növləri üzrə uçota alınıb sistemləşdirilir.

Öz istehsalının yarımfabrikatları həm istehsalın növ­bəti mərhələlərində is­tifadə oluna, həm də məmu­lat və yarımfabrikat kimi kənar müəssisələrə satıla bilər.

İstehsala məsrəflərin uçotunun sadə metodu məhdud çeşiddə məhsul is­tehsal edən və bitməmiş istehsalı ümumiyyətlə olmayan və yaxud az miqdarda olan müəssisələrdə istifadə olunur. Belə sahələrə kömür sənayesi, elektrik stan­siyaları və s. aid edilə bilər. Məsələn, kömür sənayesində istehsal olun­muş bir ton məhsulun istehsal maya dəyərini mü­əy­yən etmək üçün ümumi məsrəflərin məbləği istehsal olun­muş kömürün ancaq şaxtadan kənara çıxarılan miqda­rına böl­ünməklə müəyyən olunur. Belə halda şaxtada qalan kö­mü­rün miqdarı uçota alınmır.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *