» » » Müəssisənin hesablaşma və valyuta hesablarında və digər hesablarda olan pul vəsaitlərinin uçotu

Müəssisənin hesablaşma və valyuta hesablarında və digər hesablarda olan pul vəsaitlərinin uçotu

posted in: Uncategorized | 0

Müstəqil balansa malik olan bütün müəssisələr öz­lə­rinin sərbəst pul və­saitini saxlamaq və təsərrüfat maliy­yə əməliyyatlarını aparmaq üçün istədikləri bankda hesablaşma hesabı aça bilərlər.

Azərbaycan Respublikasında mövcud olan qay­da­la­­ra görə hesablar mülkiyyət formasından, fəaliyyət nö­vün­­dən, təşkilati-hüquqi formasından və mənsubiy­yə­tin­dən asılı olmayaraq bütün müəssisələr, iadərlər, təşki­lat­lar, birliklər, digər təsərrüfat subyektləri, o cümlədən hü­qu­qi şəxs olan, yaxud hüquqi şəxs olmayan fizik şəxs­lər, habelə vətəndaşlar üçün açıla bilər.

Hesablaşma, cari və digər hesablar üzrə əməliy­yat­lar Azərbaycan Res­pub­likasının qanunvericiliyi və Azər­bay­can Respublikası Milli Bankının nor­mativ aktları ilə nizama salınır və müəyyən  olunur.

Hesabın açılması ilə əlaqədar bankla müəssisə ara­sın­da münasibətlər iki nüsxədə tərtib olunmuş müqavilə ilə rəsmiləşdirilir.

Hesablaşma, cari və digər hesabların açılmasının rəs­miləşdirilməsi üçün banka aşağıdakı sənədlər təqdim olunmalıdır:

– müəyyən olunmuş qayda da hesabın açıl­ma­sı­na dair ərizə;

– hüquqi şəxsin dövlət qeydiyyatı haqqında şəha­dı­­tnamənin notarial qaydada təsdiq olunmuş surəti;

– hüquqi şəxsin müvafiq qaydada təsdiq edilmiş və qeydə alınmış nizamnaməsinin əsli və ya no­ta­rial qay­da­da təsdiq edilmiş surəti;

– hüquqi şəxs olmayan təsərrüfat subyektinin yu­xa­rı təşkilat tərəfindən təsdiq olunmuş əsas­na­məsi;

– təsis müqaviləsinin surəti (yalnız səhmdar və məh­­dud məsuliyyətli cəmiyyətlər üçün müvəq­qəti he­sab­laş­ma hesabı açıldıqda);

– statistika orqanlarında uçot vahidlərinin dövlət re­yestrinə daxil edilməsi haqqında şəhadətna­mə­nin no­ta­rial qaydada təsdiq edilmiş surəti;

– vergi ödəyicilərinin identifikasiya nömrəsinin alın­­ması haqqında bildiriş;

– müəssisə direktoru onun müavini və baş mü­ha­si­bin imzalarının nümunələrinin və müəssisə möhürünün əksini göstərən kartoçka.

Müəssisəyə hesab açılması üçün banka təqdim olunmuş ərizə hesab sahibi­nin rəhbəri və baş mühasibi tərəfindən imzalanır və mö­hürlə təsdiqlənir. Ştatda baş mühasib olmadıqda ərizə müəssisə rəhbəri tərəfindən imzalanır. Mülkiyyət forma­sın­dan və tabeçiliyindən asılı olmayaraq bütün hüquqi şəxslər respublika Ədliyyə orqanlarında dövlət qey­diy­ya­tın­dan keçməlidirlər.

Bank sənədlərinə imza etmək qaydalarına görə bi­rin­ci imza hüququ müəssisə rəhbərinə və onun müavininə, ikinci imza hüququ baş mühasibə məxsusdur. Baş mühasib vəzifəsi mü­əy­yən edilməmiş müəssisələrin hesabları üzrə ikinci imza hüququ baş mühasib hüququnda olan böyük  mühasibə, yaxud hesabdara verilə bilər. Ştatda hesabdar vəzifəsi olma­dıq­da rəhbər ikinci imza hüququnu mühasibat uçotunu apar­maq və hesabat tərtib etmək həvalə olunmuş digər vəzifəli şəxsə verilir. Bu zaman imza və möhür nümu­nə­ləri olan kartoçkada qeyd edilir ki, ştatda hesabdar və­zi­fə­si yoxdur.

Müəssisələrin hesablaşma hesabından bank qeyri-nağd hesablaşmalar üzrə öhdəlikləri, müəssisə xərclərini və tapşırıqlarını ödəyir və eyni zamanda işçi heyyətinə əmək haqqının ödənilməsi və cari təsərrüfat xərclərini tə­min etmək üçün nəğd pul buraxır. Müəssisənin hesablaşma hesabına pul vəsaitinin mədaxil olunması, oradan silinməsi əmə­liy­yatları  hesabın məxsus olduğu müəssisənin yazılı sə­rən­camı və ya onun razılığı əsasında malsatan və pod­rat­çı təşkilatların ödəmə tələbnamələri əsasında icra olu­nur. Ayrı-ayrı hallarda Döv­lət İqtisadi Arbitraj Məh­kə­mə­sinin, məhkəmə, vergi və maliyyə orqan­larının qərar­ları əsasında tələb olunan ödəmə sənədləri müəssisənin razılığı olmadan icra olunur.

Müəssisənin razılığı olmadan onun hesablaşma he­sa­bından dövlət büdcəsinə nəzərdə tutulan ödəmələr, sosial təyinatlı fondlar üzrə ödəmələr, gömrük əmə­liy­yat­ları üzrə ödəmələr aparıla bilər.

Müəssisə hesablaşma hesabında pul vəsaitinin ça­tış­mamazlığı və ya olmaması vəziyyəti yaratdıqda ödənməsi üçün he­sa­b­laşma hesabına daxil olan və xüsusilə ver­gi və digər bu kimi tədiyyələr bankda xüsusi kar­ta­tey­kada uçota alınır və pul vəsaitinin daxil olunması ilə ödənilir.

Bankla müəssisə arasında qəbul olunmuş razılaş­maya görə bank hər gün müəssisənin hesablaşma hesabında aparılmaş əməliyyatların nəticə­lə­rinə dair müəssisəyə çıxarışı verməlidir. Həmin çıxarışda bütün gün­də­lik əməliyyatların nəticələri və hesabda olan pul və­sa­i­tinin günün əvvəlinə və sonuna olan qalığı göstərilir. Eyni zamanda bank çıxarışına aparılan əməliyyatlırı təsdiq edən sənədlər əlavə olunur. Müəssisənin mühasibatlığında əks etdirilmiş əməliyyat­ların düzgünlüyü ilkin sənədlərlə yoxlanılır və müəyyən səhvlər aşkar edil­dik­də banka məlumatlar verilir.

Bankdakı hesablaşma hesabında saxlanılan pul və­saitilərinin mövcudluğu və hərəkəti hesablar Pla­nın­da müəyyən olunmuş 51«Hesablaşma hesabı»nda uçota balınır. Hesab aktiv hesabdır.

51 «Hesablaşma hesabı»nın debitində müəs­si­sənin hesablaşma hesabına pul vəsaitlərinin daxil olması, kreditində isə onların həmin hesab­dan sislinməsi əks etdirilir. Hesablaşma hesabı üzrə əməliyyatlar mühasibat uçotunda həmin hesab üzrə bank çıxarışları və onlara əlavə edilən pul-hesablaşma sənədlərinə əsasən əks olunur.

Hesablar Planında 50 «Kassa», 51 «He­sab­laşma hesabı» hesablarından baş­qa 55 saylı «Bank­lar­da olan xüsusi hesablar» hesabı da nəzərdə olun­muş­dur. 55 «Banklarda olan xüsusi hesablar» hesabı mil­li və xarici valyuta ilə ölkə ərazisində və xaricdəki akkredi­tiv­lər­də, çek kitabçalarında və digər ödəmə sə­nəd­lərində (veksellərdən başqa) cari, ayrı və digər xüsusi hesablarda olan pul və­saitlərinin mövcudluğunu və hə­rəkəti, həmçi­nin məqsədli maliyyələşdrmə üzrə vəsaitlərin (daxil­olma­la­rın) ayrıca saxlanmasının nəzərdə tutulmuş hissə­sinin hərə­kə­ti haqqında məlumatların ümumiləş­di­ril­məsi üçün istifadə edilir.

55 «Banklarda olan xüsusi hesablar» hesabı üz­rə aşağıdakı subhesablar açıla bilər:

55-1 «Akkreditivlər»,

55-2 «Çek kitabçaları» və başqaları.

Akkreditiv hesablaşma formasında alıcı ilə satıcı mü­­əssisə arasındakı məh­­sul alqı-satqısı üzrə aparılan hesablaşmalarda is­tifadə olunur. Akkre­di­tivlər forma­sın­da hesablaşmaların həyata keçirilməsi Azərbaycan Respub­li­ka­sının müva­­fiq normativ sənədləri ilə nizamlanır.

Bu hesablaşma formasında mal alan müəssisə yazılı formada ona xidmət edən banka akkreditivin açılmasına dair göstəriş verir. Həmin sənəddə malsatanın adı, ün­va­nı, akkreditiv məbləği,  etibarlılıq vaxtı, alınacaq malın adı və pul məbləğinin malsatana ödənməsi üçün təqdim olunacaq sənədlər və digər lazımi məlumatlar öz əksini tapmalıdır.

Akkreditivin ödənilməsindən sonra alıcının ban­kı­na qəbz göndərilir və onun əsasında malalanın hesab­ın­dan pul vəsaiti silinir.

Pul vəsaitlərinin akkreditivlərə köçürülməsi 55 «Banklarda olan xüsusi he­­sablar» hesabının debitində, 51 «Hesablaşma hesabı», 52 «Valyuta hesabı», 90 «Qısamüddətli bank kreditləri» və digər müvafiq hesabların kreditində əks etdirilir.

55 «Banklarda olan xüsusi hesablar» hesabın­da uçota alınmış Akkre­di­tiv­lər­də olan vəsaitlər istifadə olun­duqca (bankın çıxarışlarına əsasən) bir qayda ola­raq 60 «Malsatan və podratçılarla hesab­laş­malar» hesabının debitinə sili­nir. Akkreditivlərdəki istifadə olun­mayan vəsaitlər bank tərəfindən onların kö­çü­­rül­dü­yü hesaba bərpa olunduqda 51 «Hesab­laş­ma hesabı», yaxud 52 «Val­yuta hesabı»nın debi­tin­də və 55 «Banklarda olan xüsusi hesablar» hesab­ı­nın kreditində əks olunur.

Əmtəə – material qiymətlilərinin alınması, xidmətlər gös­tə­ril­məsi ilə əlaqədar olaraq hesablaşmalarda çek kitab­ça­la­rından istifadə oluna bilər. Bunların uçotu 55 «Bank­larda olan xüsusi hesablar» hesabının 55/2 «Çek kitabçaları» subhesabında aparılır.

Çeklərlə hesablaşmaların aparılması qaydaları bankların təminatları əsasənda nizamlanır.

Çek kitabçaları verilərkən vəsaitəlrin deponentləş­di­­ril­mə­si 55 «Banklarda olan xüsusi hesablar» he­sa­bı­nın debitində, 51 «Hesablaşma hesabı», 52 «Val­yu­ta hesabı», 90 «Qısamüddətli bank kre­di­t­ləri»  və digər müvafiq hesabların kreditində əks etdirilir. Bankdan alınmış çek kitabçaları üzrə məbləğlər, müəs­sisənin verdiyi çeklər ödəndikcə, yəni bank ona təqdim edilən çeklərin məb­ləq­lərini ödədikcə (bank çıxarışlarını əsasən) 55 «Banklarda olan xüsusi hesablar» hesa­bı­nın kreditindən hesablaşmaların uçotunu aparamaq üçün nəzərdə tutu­lan hesabların (76 «Müxtəlif de­bi­tor və kreditorlar hesablaşmalar və s.») debi­ti­nə ya­zıl­maq­la silinir. Verilmiş, ancaq bank tərəfindən ödənil­mə­miş (ödən­mək üçün təqdim edilməmiş) çeklərdən məb­ləğ­lər 55«Banklarda olan xüsusi hesab­lar» hesabı­n­da qalır. 52-2 «Çek kitabçaları» subhesabı üzrə qalıq bank çıxarı­şında göstərilən qalıqla uyğun olmalıdır. Banka qaytarılmış məbləğlər (istifadə olun­ma­yan qalıq) 51«Hesablaşma hesabı», yaxud 52«Val­yu­ta hesabı» ilə mü­xa­bir­ləşməklə 55 «Bank­lar­da olan xüsusi hesablar» hesabının kreditində əks etdirilir.

55-2 «Çek kitabçaları» subhesabı üzrə analtik uçot alınmış hər bir çek kitabçası üzrə aparılır.

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində bir sıra müəs­si­sələr təsərrüfat-maliyyə əmə­liyyatlarının həyata keçi­ril­mə­sində bankdakı valyuta hesablarından istifadə edirlər. Bununla əlaqədar olaraq müəssisələrdə bankda vəlyuta hesabı açılır.

Bankda valyuta hesabının açılması hesab­laş­ma hesabının açılmasna oxşar qaydada aparılır. Əgər müəssisə valyuta hesabını özünün he­sab­laşma hesabı olan bankda açmaq istəyirsə belə halda müəssisə ancaq müəyyən olunmuş qay­dada hesabın açıl­ma­sına dair ərizə, müəssisə rəhbəri, onun müavini və baş mü­hasibin imza nümunələrini və müəssisənin möhü­rü­nün əksini göstərən kartoçka və vergi ödəyicisinin iden­ti­fikasiya nömrəsinə dair bildiriş təqdim etməlidir.

Bank valyuta hesabı açılan müəssisədən xarici val­yu­ta ilə aparılan əməliyyatlara görə komision xərcləri tu­tur. Komision xərclərinin tutulma faizi hər bir bankın özü tərəfindən müəyyən olunur. Bundan başqa müəs­si­sə­lər bankın xidmət etdiyi bütün valyuta əməliyyat­ları­nın aparılması ilə əlaqədar müəyyən xərc də ödəməli­dirlər.

Valyuta hesabında pul vəsaitlərinin sintetik uçotu 52 saylı «Valyuta hesabı»nda aparılır, bu hesab ölkə ərazisində və xarici banklardakı valyuta hesablarında olan xarici valyuta ilə pul vəsaitlərinin möv­cudluğunu və hərəkəti haqqında məlumatları ümu­mi­ləşdirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

52 «Valyuta hesabı»nın debitində müəssisənin valyuta hesabına daxil olan pul vəsaitləri, kreditində isə onların həmin hesablardan silinməsi əks etdirilir. Müəs­sisənin valyuta hesabının krediti və ya debitinə səhvən yazılmış və bank çıxarışlarının yoxlanılması zamanı aş­kar edilmiş məbləğlər 63 saylı «İddialar üzrə hesab­laş­ma­lar» hesabında əks etdirilir.

Valyuta hesabı üzrə əməliyyatlar mühasibat uço­tun­da ğank çıxarışlarına və onlara əlavə edilən pul hesab­laşma sənədlərinə əsasən əks etdirilir.

52 «Valyuta hesabı»nın aşağıdakı subhesabları açıla bilər:

52-1 «Ölkə daxilində valyuta hesabları»

52-2 «Xaricdəki valyuta hesabları»

52 «Valyuta hesabı» üzrə analtik uçot xarici val­yuta ilə pul vəsaitlərinin saxlanması üçün bank ida­rə­lə­rində açılmış hər bir hesab üzrə aparılır.

Xarici valyuta əməliyyatlarının uçotunun təşkilində müəssisələrdə xarici valyuta vəsaitlərinin məzənnə fərqi­nin mühasibat uçotunda əks etdirilməsi prin­siplərinin düz­gün yerinə yetirilməsi mühüm məsələdir. Bunu nəzərə alaraq Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyi 16 sentyabr 1994-cü il tarixli qə­rarı ilə xarici valyuta və­sa­itlərinin məzənnə fərqinin mühasibat uçotunda əks et­di­rilməsi qaydalarını müəyyən etmişdir.

Müəssisə xarici valyuta üzrə bütün əməliyytları Azər­baycan Respublikası Milli Bankının əməliyyatın baş verdiyi tarixə mövcud valyuta məzənnələrinə uyğun olaraq qiymətləndirir və valyuta hesab­larındakı valyu­ta­ları hər dəfə məzənnələr dəyişdikcə yenidən qiy­mət­lən­dirir.

Valyuta hesabındakı valyutaların (növlər üzrə) Milli Bankın məzən­nə­lə­ri­nə uyğun olaraq hər dəfə yenidən qiymətləndirildiyi zaman dövr üzrə artan mə­zənnə fərqi həmin valyutaların isti­fa­də məqsədləri nəzər alınmaqla müvafiq hesablarda uçota alınır.

Bank hesabları, öhdəlikləri və hesablaşmaları üzrə xarici valyuta əməliy­yatları, eləcə də xarici valyuta ilə daxil olmuş material qiymətliləri, qeyri-maddi aktivlər, qiymətli kağızlar və əmlakın digər növləri mühasibat uçotunda əmə­liyyatın aparılma tarixində Milli Bankın qüvvədə olan valyuta mə­zən­nələri üzrə xarici valyutanın yenidən haqq – hesab edil­məsi yolu ilə qiymətlən­diri­lərək müəyyən edilmiş məb­ləğdə valyuta hesablaşmalarının və tədiy­yələrinin ana­litik uçotunda da göstərilir.

Banklarda və digər kredit idarələrindəki valyuta he­sablarında olan vəsait qalıqları, pul sənədləri də daxil olmaqla digər pul vəsaitləri, qiymətli kağızlar, xarici val­yu­ta ilə debitor və kreditor borcları maliyyə (mühasibat) hesabat­larında hesabat dövrünün sonuncu gününə Milli Bankın valyuta məzənnələri üzrə xarici valyutaların yenidən haqq-hesab edilməsi yolu ilə qiymətlən­di­ri­lərək müəyyən edilmiş məbləğdə manatla əks etdirilir.

Müəssisənin sərəncamında dövriyyə vəsaiti, eyni zamanda təsisedici sə­nəd­lərə uy­ğun oalarq müəssisədə nizamnamə kapitalı kimi mövcud olan xarici valyuta vəsaitləri üzrə məzənnə fərqi il ərzində 52 «Valyuta hesabı»nın və 83 «Gə­lə­cək dövrün gəlirləri hesabı»nın müvafiq subhesablarında uçota alınır.

Qısa və uzun müddətli borclar kimi mövcud olan xarici valyuta üzrə məzənnə fərqi həmin borclar qaytarılana qədər pul vəsaitlərini uçota alan hesabların və 94 saylı «Qısamüddətli borclar» və 95 saylı «Uzun­müd­dətli borclar» hesablarının müvafiq subhesablarında uçota alınır. Uzunmüddətli və qısamüddətli kredit kimi dövriyyədə olan xarici valyuta üzrə məzənnə fərqi hə­min kreditlər qaytarılanadək 52 «Valyuta hesabı», 90 «Qısamüddətli bank kreditləri» və 92 «Uzunmüddətli bank kreditləri» hesablarında uçota alınır.

Xarici valyuta ilə aparılan əməliyyatlar üzrə məzən­nə fərqləri, o cümlədən mühasibat balansının tərtib edildiyi tarixə borcların yenidən qiymətləndi­ril­məsindən olan fərqlər il ərzində 83 «Gələcək dövrlərin gə­lir­lə­ri hesabı»nda uço­ta alınır və ilin sonunda müvafiq borc­lar qaytarılanadək edilən güzəştlər alınmaqla 80 «Mənfəət və zərər hesabı»na aid edilir.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *